Çek ve Senet İşlemlerinin Muhasebe Kayıtları: 2026 Detaylı Rehber

Vadeli satış yaptınız, müşteriden çek ya da senet aldınız. Peki bu belgeyi muhasebe kayıtlarına nasıl işleyeceksiniz? Dönem sonunda ne yapılacak? Senet reeskont edilirse kayıt nasıl atılır? Çek karşılıksız dönerse ne olur?

Bu rehberde çek ve senet işlemlerinin 2026 yılı mevzuatı çerçevesinde muhasebe kayıtlarını, hesap kodlarını, dikkat edilmesi gereken kritik noktaları ve gerçek hayat senaryolarını adım adım açıklıyoruz.

Çek ile Senet Arasındaki Temel Fark

Muhasebe kayıtlarının doğru yapılabilmesi için önce hukuki ayrımı anlamak gerekir.

Çek: Türk Ticaret Kanunu'na göre banka üzerine düzenlenen, görüldüğünde ödenmesi gereken kıymetli evraktır. Çekin muhatabı her zaman bankadır. Bu nedenle çekler için reeskont uygulaması söz konusu değildir.

Senet (Kambiyo Senedi): Vadeli ödeme taahhüdüdür. Muhatabı senedi düzenleyen borçludur. Senetler için dönem sonunda reeskont ayrılması zorunludur.

Bu fark, hem kullanılan hesap kodlarını hem de dönem sonu işlemlerini doğrudan etkiler.

Yasal Dayanak

Çek ve senet muhasebe kayıtları aşağıdaki mevzuat çerçevesinde yapılır:

VUK Madde 281 ve 285: Reeskont uygulaması ve karşılıklılık ilkesi. Alacak senetleri için reeskont ayrılması durumunda, aynı koşullardaki borç senetleri için de reeskont ayrılması zorunludur.

Türk Ticaret Kanunu (TTK): Çek ve senetlerin hukuki niteliğini, düzenlenmesini ve protesto işlemlerini düzenler.

Tekdüzen Hesap Planı (VUK Md. 175 ve 257): Çek ve senet hesaplarının kodlarını belirler.

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri: Portföylerin muhasebeleştirilmesine ilişkin detaylı uygulamalar içerir.

Çek İşlemlerinin Muhasebe Kayıtları

Tekdüzen hesap planında çekler iki ana hesapta takip edilir:

• 101 Alınan Çekler: Müşterilerden alınan çekler
• 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri: Tedarikçilere verilen çekler

Alınan Çek Kayıtları

Müşteriden çek alındığında:

Çek bankaya yatırıldığında:

Verilen Çek Kayıtları

Çek keşide edildiği anda 103 hesap alacaklandırılır. Ödeme anında 103 hesap borçlandırılır, banka hesabı alacaklandırılır.

Tedarikçiye çek verildiğinde:

Çekin ödenmesinde:

Senet İşlemlerinin Muhasebe Kayıtları

Senetler iki ana hesapta takip edilir:

• 121 Alacak Senetleri: Müşterilerden alınan senetler
• 321 Borç Senetleri: Tedarikçilere verilen senetler

Alacak Senedi Kayıtları

Müşteriden senet alındığında (vadeli satış):

Senedin tahsil için bankaya verilmesi:

Senedin tahsil edilmesi (1.000 TL banka komisyonu düşüldükten sonra):

Borç Senedi Kaydı

Tedarikçiye senet verildiğinde:

Reeskont Uygulaması

Reeskont, senetlerin vadesinden önce bankaya iskonto ettirilerek nakde çevrilmesi işlemidir. Banka, senedin nominal değerinden faiz kesintisi yaparak tutarı öder.

Reeskont şartları:

• Senedin kıymetli evrak niteliğinde olması
• Alacak senetleri için reeskont ayrılması durumunda borç senetleri için de zorunlu olması (karşılıklılık ilkesi — VUK 281 ve 285)
• Çekler için reeskont uygulaması söz konusu değildir

Reeskont muhasebe kaydı:

Senedin Protesto Edilmesi / Takibe Alınması

Vadesinde ödenmeyen senetler protesto edilebilir ve yasal takip başlatılabilir. Bu durumda senet 121 hesabından çıkarılarak 128 hesabına aktarılır:

Dönem Sonu Çek İşlemleri: Kritik Noktalar

Yıl sonu itibarıyla uzun vadeli çekler 121 Alacak Senetleri Hesabına alınır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken kritik bir kural vardır:

101 Alınan Çekler Hesabındaki tüm çekler 121 numaralı hesaba aktarılmaz.

Şu durumlardaki çekler kesinlikle 121 hesabına aktarılmaz ve 101 Alınan Çekler Hesabında kalır:

• Vadesi geçmiş çekler
• Avukatta olan çekler
• Protesto edilmiş çekler
• Karşılıksız olan çekler

Benzer şekilde verilen çeklerde: Vadesi bir sonraki yıla ait olan çekler 321 Verilen Senetler Hesabına aktarılır. Ödenmeyen veya 30 Aralık tarihli olup 2 Ocak'ta ödenen çekler hiçbir işleme tabi tutulmadan 103 hesapta kalır.

Uygulama Senaryoları

Senaryo 1: Vadeli Satış ve Senet Alınması

ABC Ticaret Ltd. Şti., 15 Ocak 2026 tarihinde XYZ İnşaat A.Ş.'ye 100.000 TL tutarında malı vadeli olarak satmış, müşteri 15 Nisan 2026 tarihinde ödenmek üzere senet vermiştir.

15 Ocak 2026 — Senet alındığında:

1 Mart 2026 — Tahsil için bankaya verilmesi:

20 Nisan 2026 — Tahsil edilmesi (1.000 TL banka komisyonu):

Senaryo 2: Senedin Reeskont Edilmesi

DEF Tekstil A.Ş., 1 Şubat 2026 tarihinde 50.000 TL tutarındaki senetini 15 Mart 2026'da ödenmek üzere bankaya reeskont ettirmiştir. Banka %8 faiz uygulamıştır.

Reeskont faizi hesabı:

50.000 × %8 × (42 ÷ 365) = 461,64 TL Bankadan alınan tutar: 50.000 − 461,64 = 49.538,36 TL

Muhasebe kaydı:

Senaryo 3: Çekin Karşılıksız Kalması

GHI Gıda Ltd. Şti., 10 Şubat 2026'da müşteriden 25.000 TL tutarında çek almıştır. Çek 15 Şubat'ta bankaya yatırılmış, ancak 20 Şubat'ta karşılıksız iade edilmiştir.

10 Şubat 2026 — Çek alındığında:

15 Şubat 2026 — Bankaya yatırıldığında:

20 Şubat 2026 — Karşılıksız iade edildiğinde (50 TL banka ücreti):

8 Kritik Uyarı

1. Çek ve senet ayrımını koruyun: Çekler 101 ve 103; senetler 121 ve 321 hesaplarında takip edilir.

2. Vadesi geçen çekleri 121'e aktarmayın: Karşılıksız, protesto edilmiş veya avukatta olan çekler 101 Alınan Çekler Hesabında kalır.

3. Reeskont karşılıklılık ilkesi: Alacak senetleri reeskont ediliyorsa borç senetleri için de reeskont zorunludur (VUK 281-285).

4. Banka komisyonları doğru hesaba girilmeli: Tahsilat veya reeskont sırasında kesilen banka komisyonları 770 Genel Yönetim Giderleri hesabına kaydedilir; reeskont faizi ise 780 Finansman Giderleri hesabına.

5. Protesto ve takip durumunda 128'e geçiş: Vadesinde ödenmeyen senetler 121'den 128 Şüpheli Ticari Alacaklar hesabına aktarılır.

6. Dövizli çek ve senetler: Muhasebeleştirme tarihindeki TCMB kuru üzerinden TL'ye çevrilir. Dönem sonu kur farkları ayrıca hesaplanır.

7. Ciro edilen çekler: 101 hesabından çıkarılarak ciro tarihinde muhasebeleştirilir.

8. Belgelendirme zorunludur: Çek/senet kopyaları, banka ekstreleri, tahsilat makbuzları ve protesto belgeleri eksiksiz saklanmalıdır.

Vergisel Boyut

Çek ve senet işlemleri kurumlar vergisi hesaplamasında doğrudan etkilidir. Dikkat edilmesi gereken başlıca vergisel konular şunlardır:

Şüpheli alacak karşılıkları: Protesto edilen veya takibe alınan senetler için karşılık ayrılabilir; bu karşılık kurumlar vergisi matrahından indirilebilir.

Reeskont faizleri: 780 Finansman Giderleri hesabına kaydedilen reeskont faizleri vergi matrahını azaltır.

Banka komisyonları: Gider olarak kaydedilen banka komisyonları da matrahı etkiler.

Dönem sonu değerleme: Senetlerin bilanço tarihinde doğru değerlenmesi, finansal tabloların güvenilirliği ve vergisel doğruluk açısından kritiktir.

Hesap Kodu Özet Tablosu

Faturaport ile Çek-Senet Süreçlerini Destekleyin

Çek ve senet işlemlerinin muhasebeleştirilmesi, alacak takibiyle doğrudan bağlantılıdır. Faturaport üzerinden düzenlenen e-fatura ve e-arşiv faturalarınız otomatik olarak muhasebe kayıtlarına aktarılır; cari hesap bakiyeleri, vadeli alacak ve borçlarınız anlık izlenebilir. Bu düzenli veri akışı, mali müşavirinizin çek-senet kayıtlarını çok daha hızlı ve hatasız işlemesini sağlar. 14 gün ücretsiz deneme imkânıyla başlayabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çekler için reeskont ayrılır mı? Hayır. Çekler görüldüğünde ödenir; hukuken vadeli bir enstrüman değildir. Bu nedenle çekler için reeskont uygulaması söz konusu değildir. Reeskont yalnızca senetler için uygulanır.

Karşılıksız çek hangi hesapta izlenir? Karşılıksız iade edilen çek 120 Alıcılar hesabına aktarılır. Banka ücreti de bu tutara eklenerek alıcıdan tahsil edilecek tutar güncellenir.

Alacak senetleri için reeskont ayrılmak zorunda mıyım? Zorunlu değil; ancak ayrılması halinde borç senetleri için de ayrılması zorunlu hale gelir (karşılıklılık ilkesi, VUK 281-285).

Dönem sonunda uzun vadeli çekler nasıl muhasebeleştirilir? Vadesi gelecek yıla sarkacak çekler 121 Alacak Senetleri Hesabına aktarılır. Ancak karşılıksız, protesto edilmiş veya avukatta olan çekler bu aktarıma dahil edilmez.

Senet reeskont faizi hangi gider hesabına girer? 780 Finansman Giderleri hesabına. Banka tahsilat komisyonları ise 770 Genel Yönetim Giderleri hesabına kaydedilir.

Sonuç

Çek ve senet işlemleri, ticari işletmelerin finansal döngüsünün kritik bir parçasıdır. Bu enstrümanların muhasebe kayıtlarının doğru, eksiksiz ve güncel mevzuata uygun tutulması hem finansal raporların güvenilirliğini artırır hem de olası vergisel riskleri minimize eder.

Doğru hesap kodu seçimi, dönem sonu aktarım kurallarına uyum, reeskont karşılıklılık ilkesi ve belgelendirme zorunluluğu — tüm bu başlıklar, muhasebe meslek mensuplarının her çek ve senet işleminde dikkat etmesi gereken temel unsurlardır.