Çek ve Senet İşlemlerinin Muhasebe Kayıtları: 2026 Güncel Rehber
Çek ve senet muhasebe kaydı 2026: 101, 103, 121, 321 hesapları, reeskont formülü, karşılıksız çek, dönem sonu sınıflandırma ve gerçek örnekler burada.
Vadeli satış yaptınız, müşteriden çek ya da senet aldınız. Peki bu belgeyi muhasebe kayıtlarına nasıl işleyeceksiniz? Dönem sonunda ne yapacaksınız? Senet reeskont edilirse kayıt nasıl atılır? Çek karşılıksız dönerse ne olur?
Bu rehberde çek ve senet işlemlerinin 2026 yılı mevzuatı çerçevesinde muhasebe kayıtlarını, hesap kodlarını, dikkat edilmesi gereken kritik noktaları ve gerçek hayat senaryolarını adım adım açıklıyoruz.
Çek ve Senet Arasındaki Temel Fark: Önce Bunu Anlayın
Muhasebe kayıtlarının doğru yapılabilmesi için önce hukuki ayrımı anlamak gerekir.
Çek: Türk Ticaret Kanunu'na göre banka üzerine düzenlenen, görüldüğünde ödenmesi gereken kıymetli evraktır. Çekin muhatabı her zaman bankadır. Hukuken vadeli bir enstrüman değildir.
Senet (Kambiyo Senedi): Vadeli ödeme taahhüdüdür. Muhatabı senedi düzenleyen borçludur. Senetler için dönem sonunda reeskont ayrılabilir.
Bu fark hem kullanılan hesap kodlarını hem de dönem sonu işlemlerini doğrudan etkiler. En sık yapılan hata şudur: çekler için reeskont ayrılmaya çalışılması. Çekler hukuken görüldüğünde ödenir; vadesiz enstrümanlardır ve bu nedenle VUK kapsamında reeskonta tabi değildir. Reeskont yalnızca senetler için uygulanır.
Yasal Dayanak
- VUK Madde 281 ve 285: Reeskont uygulaması ve karşılıklılık ilkesi
- TTK: Çek ve senetlerin hukuki niteliği, ibraz süresi, protesto işlemleri
- Tekdüzen Hesap Planı (VUK Md. 175 ve 257): Hesap kodlarını belirler
- Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri: Portföy muhasebeleştirme detayları
Kullanılan Temel Hesaplar
| Hesap Kodu | Hesap Adı | Kapsam |
|---|---|---|
| 101 | Alınan Çekler | Müşterilerden alınan çekler (aktif) |
| 103 | Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri | Tedarikçilere verilen çekler (pasif) |
| 108 | Diğer Hazır Değerler | Bankaya tahsile gönderilen çekler |
| 121 | Alacak Senetleri | Müşterilerden alınan vadeli senetler |
| 122 | Alacak Senetleri Reeskontu (–) | 121 hesabının düzeltici kalemi |
| 221 | Alacak Senetleri | Vadesi 1 yıldan uzun senetli alacaklar |
| 321 | Borç Senetleri | Tedarikçilere verilen vadeli senetler |
| 322 | Borç Senetleri Reeskontu | Borç senetleri reeskont karşı hesabı |
| 421 | Borç Senetleri | Vadesi 1 yıldan uzun senetli borçlar |
1. Alınan Çeklerin Muhasebe Kayıtları
Müşteriden Çek Alınması — Satış ve Çek Tek Fişte
Borç 101 Alınan Çekler 240.000
Alacak 600 Yurt İçi Satışlar 200.000
Alacak 391 Hesaplanan KDV 40.000Alınan Çekin Bankadan Tahsili
Borç 102 Bankalar 240.000
Alacak 101 Alınan Çekler 240.000Alınan Çekin Bankaya Tahsile Gönderilmesi
Borç 108 Diğer Hazır Değerler 240.000
Alacak 101 Alınan Çekler 240.000Tahsil gerçekleştiğinde:
Borç 102 Bankalar 240.000
Alacak 108 Diğer Hazır Değerler 240.000Alınan Çekin Tedarikçiye Ciro Edilmesi
Borç 320 Satıcılar 100.000
Alacak 101 Alınan Çekler 100.0002. Verilen Çeklerin Muhasebe Kayıtları
Tedarikçiye Çek Verilmesi
Borç daha önce 320 Satıcılar'a kaydedilmiş olsun:
Borç 320 Satıcılar 180.000
Alacak 103 Verilen Çekler 180.000Verilen Çekin Bankadan Tahsili (Banka Ödeme Yaptığında)
Borç 103 Verilen Çekler 180.000
Alacak 102 Bankalar 180.0003. Alacak Senetlerinin Muhasebe Kayıtları (121)
Kredili Satışta Senet Alınması
Borç 121 Alacak Senetleri 180.000
Alacak 600 Yurt İçi Satışlar 150.000
Alacak 391 Hesaplanan KDV 30.000Alıcıya Kayıtlı Borca Karşılık Senet Alınması
Borç 121 Alacak Senetleri 180.000
Alacak 120 Alıcılar 180.000Senedin Vadesinde Tahsili
Borç 102 Bankalar 180.000
Alacak 121 Alacak Senetleri 180.000Senedin Tedarikçiye Ciro Edilmesi
Borç 320 Satıcılar 180.000
Alacak 121 Alacak Senetleri 180.0004. Borç Senetlerinin Muhasebe Kayıtları (321)
Tedarikçiye Borç Senedi Düzenlenmesi
Borç 320 Satıcılar 180.000
Alacak 321 Borç Senetleri 180.000Borç Senedinin Vadesinde Ödenmesi
Borç 321 Borç Senetleri 180.000
Alacak 102 Bankalar 180.0005. Reeskont Uygulaması: Yalnızca Senetlerde
Reeskont Nedir?
Bilanço gününde vadesi gelmemiş senetlerin nominal değeri ile bugünkü (tasarruf) değeri arasındaki farkı muhasebeleştirme işlemidir. Senedin üzerindeki nominal tutar henüz kazanılmamış bir faiz etkisi barındırdığından dönemsellik ilkesi gereği ayrıştırılmalıdır.
Reeskont Faiz Oranı
Senet üzerinde oran belirtilmemişse:
- TL senetlerde: TCMB kısa vadeli avans kredileri faiz oranı
- Dövizli senetlerde: LIBOR oranı
Reeskont Hesaplama Formülü (İç İskonto)
Reeskont = Nominal Değer × Faiz Oranı × Gün Sayısı / (36.000 + Faiz Oranı × Gün Sayısı)Alacak Senetleri Reeskont Kaydı (Dönem Sonu)
Borç 652 Reeskont Faiz Giderleri 9.000
Alacak 122 Alacak Senetleri Reeskontu 9.000Borç Senetleri Reeskont Kaydı (Dönem Sonu)
Borç 322 Borç Senetleri Reeskontu 6.000
Alacak 647 Reeskont Faiz Gelirleri 6.000Yeni Dönem Açılış: Reeskontun İptali
Borç 122 Alacak Senetleri Reeskontu 9.000
Alacak 642 Faiz Gelirleri 9.000Kritik Kural: Karşılıklılık İlkesi (VUK Md. 285)
Alacak senetleri reeskont ediliyorsa borç senetleri için de reeskont ayrılması zorunludur. Biri yapılıp diğeri atlanırsa hem finansal tablolar hatalı olur hem de vergi riski doğar.
6. Karşılıksız Çek Muhasebe Kaydı
Bankadan karşılıksız iade edilen çek 120 Alıcılar hesabına aktarılır:
Borç 120 Alıcılar 240.000
Alacak 101 Alınan Çekler 240.000Banka komisyonu alıcıdan tahsil edilecek tutara eklenir:
Borç 120 Alıcılar 50
Alacak 102 Bankalar 507. Vadesinde Ödenmeyen Senet: Şüpheli Alacağa Geçiş
Dava veya icra takibi başlatılırsa:
Borç 128 Şüpheli Ticari Alacaklar 180.000
Alacak 121 Alacak Senetleri 180.000Karşılık ayrılması:
Borç 654 Karşılık Giderleri 180.000
Alacak 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı 180.0008. Dönem Sonu Sınıflandırma
Kısa/Uzun Vade Ayrımı
- Vadesi 1 yıldan kısa: 121 / 321
- Vadesi 1 yıldan uzun: 221 / 421
Borç 221 Alacak Senetleri 50.000
Alacak 121 Alacak Senetleri 50.000Çekler İçin Önemli İstisna
Vadesi gelecek yıla sarkacak çekler 121'e aktarılabilir. Ancak şu çekler bu aktarıma kesinlikle dahil edilmez:
- Karşılıksız çekler
- Protesto edilmiş çekler
- Avukatta takipteki çekler
- Vadesi geçmiş çekler
Bu çekler 101 Alınan Çekler'de bırakılmalı; niteliğine göre 128 Şüpheli Ticari Alacaklar işlemine tabi tutulmalıdır.
Gerçek Hayat Senaryosu: Mart 2026 Hareketleri
Firma A'nın işlemleri:
1 Mart — Müşteri X'e 200.000 TL + %20 KDV satış, 240.000 TL çek alındı:
Borç 101 Alınan Çekler 240.000 / Alacak 600 Satışlar 200.000, 391 KDV 40.0001 Mart — Müşteri Y'ye 150.000 TL + %20 KDV satış, 6 ay vadeli 180.000 TL senet alındı:
Borç 121 Alacak Senetleri 180.000 / Alacak 600 Satışlar 150.000, 391 KDV 30.00010 Mart — 100.000 TL'lik çek Tedarikçi Z'ye ciro edildi:
Borç 320 Satıcılar 100.000 / Alacak 101 Alınan Çekler 100.00020 Mart — Tedarikçi K'ye 180.000 TL borç senede dönüştürüldü:
Borç 320 Satıcılar 180.000 / Alacak 321 Borç Senetleri 180.00031 Aralık — Dönem sonu reeskont (vadesine 60 gün, oran %29):
Reeskont ≈ 180.000 × %29 × 60 / (36.000 + %29 × 60) ≈ 8.464 TL
Borç 652 Reeskont Faiz Giderleri 8.464
Alacak 122 Alacak Senetleri Reeskontu 8.464Dikkat Edilmesi Gereken 8 Kritik Nokta
1. Çek-senet hesap ayrımı: Çekler sadece 101/103; senetler sadece 121/321 hesaplarında takip edilmeli.
2. Çeklerde reeskont yok: VUK kapsamında çekler reeskonta tabi değildir.
3. Karşılıklılık ilkesi: Alacak senetleri reeskont ediliyorsa borç senetleri için de zorunludur.
4. Tahsile gönderilen çekler 108'de izlenmeli: Portföy ile bankadaki ayrımı netleştirir.
5. Karşılıksız/protestolu çekler 121'e geçmez: Bu çekler 101'de kalır ve şüpheli alacak işlemine tabi tutulur.
6. Banka komisyon hesabı: Tahsilat komisyonları 770 Genel Yönetim Giderleri'ne; reeskont faizi 780 Finansman Giderleri'ne kaydedilir.
7. Dövizli çek ve senetlerde değerleme: TCMB döviz alış kuru kullanılır; dönem sonu kur farkları ayrıca hesaplanır.
8. Belgelendirme: Çek/senet kopyaları, banka ekstreleri ve protesto belgeleri eksiksiz saklanmalıdır.
Faturaport ile Çek-Senet Takibinizi Dijitalleştirin
Manuel çek-senet takibi; vade kaçırmak, yanlış hesaba kayıt yapmak ve dönem sonu kontrollerini atlamak riskini beraberinde getirir. Faturaport'un ön muhasebe modülü ile portföydeki çek ve senetlerinizi sisteme kaydedebilir, vade tarihlerini takip edebilir, ciro ve tahsil işlemlerini dijital olarak yönetebilir ve vadesi yaklaşan belgeler için erken uyarı alabilirsiniz. Tüm hareketler mali müşavirinize anlık aktarılır. 14 gün ücretsiz deneme imkânıyla başlayabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Çek için reeskont ayrılabilir mi? VUK kapsamında hayır. Çekler vadeli enstrüman sayılmaz; reeskont yalnızca 121 ve 321 hesaplarındaki senetler için uygulanır.
Alacak senetleri reeskont edildiğinde borç senetleri için de zorunlu mu? Evet. VUK Madde 285 uyarınca karşılıklılık ilkesi geçerlidir.
Karşılıksız çek hangi hesapta izlenir? 101 Alınan Çekler'den 120 Alıcılar'a aktarılır. Banka komisyonu da tutara eklenir.
Vadesi 1 yıldan uzun senetler nerede görünür? 121'den 221 Alacak Senetleri'ne; 321'den 421 Borç Senetleri'ne aktarılır.
Bankaya tahsile gönderilen çek hangi hesapta? Gönderildiğinde 101'den 108 Diğer Hazır Değerler'e; tahsil edilince 108'den 102 Bankalar'a geçilir.
Senet reeskontunda hangi faiz oranı kullanılır? Senet üzerinde oran yazılıysa o oran; TL senetlerde oran yoksa TCMB avans faiz oranı, dövizli senetlerde LIBOR kullanılır.
Eski programınızdaki tüm gelen ve giden e-faturaları, ücretsiz ve zahmetsiz şekilde Faturaport’a aktarabilirsiniz.
Faturaport'u gönül rahatlığıyla deneyin. Memnun kalmazsanız 30 gün içinde iade talebinde bulunabilirsiniz — ödediğiniz ücret sorgusuz sualsiz iade edilir.
